You Are Here: Home » Tin tức trong ngành » Vang-rền-nền-nảy trong kỹ thuật hát quan họ

Vẫn biết rằng VANG – RỀN – NỀN – NẨY là những yếu tố rất đặc trưng khi hát và thể hiện những bài dân ca Quan Họ. Nhưng để tìm hiểu thật kỹ và làm sao để có được sự điêu luyện thì thật là khó. Rất may là mình tìm được bài viết của Đặng Phương Lan đăng trên mục nghiên cứu – lý luận của web site của Trường đại học sư phạm nghệ thuật trung ương nên hy vọng là có thể biết cách nẩy, cái kỹ thuật mà mình chưa thể làm được chăng?

Có thể nói, cho đến nay hầu như vẫn chưa có tài liệu nào nghiên cứu về đặc điểm vang-rền-nền-nẩy trong hát Quan họ, mặc dù các nghệ nhân, nghệ sĩ đều thống nhất nhận định rằng đặc trưng của hát Quan họ là vang-rền-nền-nẩy. Qua trao đổi với các nghệ nhân, nghệ sĩ và một số nhà nghiên cứu Quan họ, chúng tôi thấy cách hiểu về những đặc điểm này không giống nhau và có phần không rõ ràng, đặc biệt đối với đặc điểm nền và rền. Chẳng hạn, một số người cho rằng nền là nền nã, nền nếp, liên quan đến trang phục và tính cách của người Quan họ. Hoặc có người lại cho rằng, nền nghĩa là bằng phẳng như nền nhà, không gập ghềnh, gấp khúc. Về đặc điểm rền, nhiều người cho rằng, rền cần phải có từ hai người hát trở lên, một người hát chính, một người hát luồn mới tạo ra độ rền trong hát Quan họ. Cũng có ý kiến cho rằng vang-nền là yếu tố “trời cho” và “mang tính di truyền”, còn rền-nẩy là “do luyện tập” (?!)*. Như vậy, có thể thấy, đây là vấn đề cần được thảo luận và cần có lời giải đáp thỏa đáng. Bởi lẽ việc hiểu rõ đặc điểm vang-rền-nền-nẩy trong hát Quan họ không chỉ có ý nghĩa đối với công tác nghiên cứu dân ca, mà còn thật sự cần thiết cho người hát Quan họ, đặc biệt quan trọng đối với người giảng dạy Quan họ.

Chúng tôi cho rằng, để hiểu rõ đặc điểm vang, rền, nền, nẩy trong hát Quan họ, trước hết cần phải có cách tiếp cận phù hợp. Trong bài viết này chúng tôi  xem xét vang, rền, nền, nẩy từ ba góc độ: đặc điểm âm thanh, giá trị nghệ thuật và kỹ thuật hát. Để tiện trình bày, chúng tôi đảo thứ tự là nền, rền, nẩy, vang.

a. Nền

Trước khi bàn đến yếu tố nền, không thể không nhắc đến đặc điểm sử  dụng tiếng đệm trong hát Quan họ. Tiếng đệm là những âm thanh không thuộc phần lời thơ, như i, a, ơ, ư, hự, rằng, là, ru hời, tính tình tang… Nhiều người thường coi tiếng đệm là hư từ, nhưng chúng tôi cho rằng ở đây không phải là quan hệ thực từ – hư từ, mà cần nhận thấy mối quan hệ lời thơ – tiếng đệm. Trong bài Quan họ, tiếng đệm vừa làm nền như một dàn nhạc đệm, vừa là chất kết dính các âm điệu của lời thơ, thông qua các nốt luyến, lướt, hoa mỹ, thêu tạo thành tuyến giai điệu đặc trưng của Quan họ và chi phối nhiều đến kỹ thuật hát Quan họ.

Chúng tôi cho rằng, nền là đặc điểm của các tiếng đệm tạo nên mặt bằng giai điệu, qua đó làm nổi lên lời thơ và cùng với âm điệu của lời thơ tạo nên giai điệu của bài hát. Tiếng đệm thường có giai điệu nằm trong quãng 2, quãng 3, thỉnh thoảng có quãng 4, 5, ít gặp quãng 6. Như vậy, nền ở đây có nghĩa phông nền, chứ không phải nền nã, nền nếp như  một số người quan niệm. Nói đến đặc điểm nền trong Quan họ là nói đến đặc điểm các tiếng đệm như i ơ, hự, rằng là, tính tình tang… tạo nên giai điệu như một dàn nhạc đệm, làm nền và kết nối lời thơ. Chẳng hạn, trong câu Gọi ớ ơ ớ ơ hự à đò không í i thấy i i hự đò là đò thưa í i (bài Gọi đò). Các tiếng đệm i í ơ ớ hự à… í i…i i hự… là…í i làm nền cho lời thơ Gọi đò không thấy đò thưa.

Tiếng đệm thường thấy nhiều trong dân ca Việt Nam và mỗi thể loại có mức độ và cách thức sử dụng tiếng đệm khác nhau. Ở các thể loại dân ca khác tiếng đệm thường được sử dụng để tô điểm, làm chức năng đệm hơi, đệm nhịp hoặc cả đệm nghĩa cho dễ hát và phát triển giai điệu bài hát. Trong Quan họ, tiếng đệm được sử dụng nhiều, chúng cũng có chức năng đệm hơi, đệm nhịp hoặc cả đệm nghĩa, làm cho giai điệu bài hát phát triển, tuy nhiên đặc thù của tiếng đệm trong hát Quan họ là chúng có vai trò thay cho dàn nhạc đệm, làm nền cho lời thơ và hỗ trợ cho các yếu tố vang, rền, nẩy.

Tiếng đệm trong Quan họ đòi hỏi kỹ thuật hát tương đối khó. Thiếu tiếng đệm Quan họ không còn là Quan họ. Để hát được nền phải giữ hơi thở đều, liên tục, khẩu hình vừa phải, vị trí âm thanh ít thay đổi để giai điệu bài hát đều đặn, hoà quyện, nối tiếp nhau và không bị đứt quãng. Đồng thời có thể điều tiết được độ to nhỏ, mạnh nhẹ của tiếng đệm tương quan hợp lý, không những không át đi âm điệu của lời thơ, mà còn làm nổi lên lời thơ trên nền âm thanh đệm…

b. Rền

Rền là đặc điểm âm thanh trong câu hát hay trổ hát có độ rung đều đều, liên tục không dứt. Rền trong Quan họ có được nhờ cách hát luyến láy và rung giọng, giai điệu phát triển liên tục. Rền tạo nên sắc thái âm thanh đặc trưng của phong cách hát Quan họ.

Rền là cách hát nhấn nhá, luyến láy và rung giọng, vì vậy đòi hỏi người hát phải đạt tới kỹ thuật hát tinh tế mới có thể sử lí độ nhấn vuốt của câu hát Quan Họ.  Hát rền cần giữ tư thế và cổ họng thật thoải mái, tự nhiên, khẩu hình mở vừa phải, đặt âm thanh ở hàm trên, hàm dưới rơi tự do, lấy hơi vừa đủ, khống chế hơi, giữ và đẩy hơi ra đều, liên tục mà không đứt, gẫy, đặc biệt cần có độ rung của thanh quản. Âm thanh phát ra vừa phải có độ vang, vừa có độ rung của giọng, mà không bị đứt quãng. Chẳng hạn, trong câu Bỉ bài Gọi đò cần hát luyến từ gọi có độ rung giọng, như có nhiều âm ọi liên tiếp với nhau, hát âm ơ như có nhiều âm ơơơơ… ở độ cao khác nhau.

c. Nẩy

Nẩy hay còn gọi là nẩy hạt là đặc điểm âm thanh bị tắc lại ở họng, sau đó được bật ra ngoài tạo thành độ nẩy của âm thanh. Nẩy hạt thường rơi vào những âm ở họng hoặc tắc họng như ư, hự, í ợ, ạ. Có 2 kiểu nẩy hạt:

– Kiểu 1: Sau khi tắc lại ở họng, âm được bật ra, tiếp tục kéo dài và có độ rung giọng như trường hợp âm ơ, hự, ạ trong câu Bỉ của bài Gọi đò…

– Kiểu 2: Sau khi tắc họng, âm bật ra và dừng lại đột ngột như trong câu la hự, ối hự của bài Tìm người, hoặc câu mía í ơ trong bài Cái ả…

Từ góc độ giải phẫu, nẩy hạt là khi nắp thanh môn (bộ phận nằm gần như đối diện với lưỡi gà) bật lên để âm thanh thoát ra, rồi đóng lại ngay (ở kiểu 1 sau khi đóng lại, nắp thanh môn lại mở ra, cũng kiểu 2 nắp thanh môn đóng lại và giữ nguyên vị trí). Phải chăng từ hạt chính là chỉ nắp thanh môn và vì vậy có tên gọi nẩy hạt?

Nẩy hạt là một kiểu sáng tạo nghệ thuật của dòng âm nhạc dân gian. Nẩy hạt có thể xem như những điểm nhấn trong chuỗi âm thanh rền, làm cho câu hát, trổ hát thêm ấn tượng và độc đáo. Kỹ thuật nẩy hạt không chỉ có trong Quan họ mà còn thấy ở một số thể loại khác như Chèo, Ca trù. Tuy nhiên, mỗi thể loại lại có cách nẩy hạt khác nhau, ví dụ trong hát Ca trù thường nẩy hạt ở âm ư, đóng khẩu hình, nhả âm thanh bằng mũi. Chèo nẩy hạt thường rơi vào âm i, mở khẩu hình và nhả âm thanh bằng mũi và một phần bằng miệng. Trong Quan họ những âm nẩy tương đối phong phú, thường rơi vào những âm đệm như ư, hự, í ợ, ạ… và một số trường hợp nẩy hạt vào những từ thuộc phần lời thơ của bài hát.

Kỹ thuật hát nẩy hạt trong hát Quan họ rất khác biệt làm cho phong cách hát Quan họ không giống với các thể loại dân ca khác. Để hát được nẩy hạt, cần mở khẩu hình vừa phải, phù hợp với từng âm nẩy hạt (hự, ơ…), hàm dưới buông lỏng và hơi hạ thấp cằm xuống, môi và hàm trên hơi nhếch lên, khống chế hơi, dùng lực hơi thở đẩy mạnh âm nẩy hạt bật ra.

d. Vang

Vang là đặc điểm âm thanh truyền đi mạnh và lan toả rộng ra xung quanh. Vang là kết quả cộng hưởng của miệng hát để khuyếch đại âm thanh. Những yếu tố hỗ trợ vang trong hát Quan họ gồm: giai điệu bài hát phát triển liên tục, sử dụng nhiều âm thêu, luyến, nốt hoa mỹ, âm đệm mở như  ơ, í ơ, í a… với độ ngân dài.

Vang là một yếu tố quan trọng không chỉ riêng trong hát Quan họ mà ở tất cả các thể loại dân ca. Về mặt âm nhạc, vang có chức năng làm cho tuyến giai điệu của bài hát phát triển ở nhiều cung bậc trầm bổng khác nhau, làm cho tác phẩm nghệ thuật thật sự sống động. Mặt khác, yêu cầu đối với người hát ở bất kỳ dòng nhạc nào đều đòi hỏi có độ vang nhất định. Tuy vậy, hát vang trong Quan họ lại có điểm  khác biệt với các thể loại dân ca khác. Chẳng hạn, vang của thanh nhạc được ngân, nghỉ vào những âm ở cuối tiết, câu hoặc đoạn nhạc. Còn vang trong hát Quan họ là nhờ vào tuyến giai điệu phát triển liên tục, kết hợp luyến láy và ngân những âm đệm mở tạo nên, đồng thời vẫn giữ được các yếu tố rền, nền, nẩy. Chính vì vậy, cách hát vang của Quan họ  mang nét đặc thù, cần có kỹ thuật hát phù hợp.

Để hát được vang cần hát chậm, hơi thở đầy, khẩu hình mở, vòm họng chống lên cao, có độ rỗng bên trong họng. Hàm dưới rơi tự do, hàm và môi trên hơi nhếch cao để lộ ra hàm răng trên như cười, tạo cảm giác như hai gò má chống lên cao, phát âm phải rõ chữ và có độ sáng… Cần lưu ý ngân trong hát Quan họ có độ rung, chứ không phẳng như thanh nhạc.

Sự phân tích các yếu tố vang-rền-nền-nẩy trong hát Quan họ từ các góc độ khác nhau ở trên cho phép chúng ta nhận diện các yếu tố này dễ dàng và chính xác hơn: mỗi yếu tố có đặc điểm âm thanh riêng, có giá trị âm nhạc nhất định và đòi hỏi kỹ thuật hát phù hợp. Sự kết hợp các yếu tố vang-rền-nền-nẩy trong bài hát Quan họ tạo ra sắc thái âm thanh đặc trưng của bài hát Quan họ. Vì vậy một trong những cái khó của hát Quan họ là người hát phải có được kỹ năng điêu luyện thể hiện kết hợp các yếu tố này.

Một trong những bài rất khó hát và điển hình về kỹ thuật hát Quan Họ như liền anh Vũ Tống Quang ở Bắc Ninh khi nói chuyện với mình về văn hóa hát Quan Họ đó là bài “Lấy gì làm thú giải phiền”. Khó vì ngay trong ca từ cũng có một số từ thật khó hiểu. Một trong những từ ấy là “Rượu thường”. Anh Quang nói với mình rằng, hầu như lời ca Quan Họ lấy từ thơ, ca dao và đặc biệt là truyện Kiều. Anh đã khảo cứu rất nhiều tài liệu liên quan đến truyện Kiều để hy vọng “giải nghĩa” cho từ này nhưng cho đến nay, sau hàng chục năm “mang chuông đi đấm nước người” (Ý anh Quang muốn nói về các cuộc thi hát Quan Họ), anh vận đành dừng lại ở việc tạm hiểu và hát. Nghe Thúy Hường hát bài này thật hay (bản thu thanh khi Hường còn khá trẻ và chưa nổi tiếng).

Trích Blog Chợ Chờ !

5 Comments

  1. Nguyễn Văn Hải viết:

    Em từng học quan họ của chính các cụ nghệ nhân thì có nghe nói về vang-rền-nền-nẩy.Quan họ hay thì độ nẩy phải tốt,giọng phải khỏe,phải rền phải biết áp dụng chất nền: i,í i,hừ là,rằng là,hự hừ là,í ơ ơ,cũng rằng là,rằng a,ới a,tính tình,ố tình tang,thì,có a….hơn nữa giọng phải giòn thì độ nẩy mới cao và cất tiếng hát thì mới hay.Quan họ có độ nẩy hạt khác với chèo và ca trù,quan họ hiện giờ phân rẽ ra làm 3 loại:quan họ cổ,quan họ đài và quan họ đoàn.Các nghệ nhân thì hát theo lối cổ,nghệ nhân Ngô Thị Nhi cũng có nói với em là hiện giờ có cô Thềm,cô Sang và NSND Thúy Hường là có giọng chuẩn nhất,nsnd thúy hường có chất giọng mà các cụ cho là hiếm có nhưng lại ko hát theo lối cổ mà lại đi hát theo quan họ đoàn và quan họ đài.Chúng ta đã đc nghe nsnd thúy hường dạy hát bài mời trầu trong bài hát có nhiều chỗ có độ nẩy khó như câu:”ứ hư ứ…hự người ơi” nsnd thúy hường muốn học sinh hát đi hát lại câu đó nhưng cũng ko ai hát đc vì giọng ko khỏe và thiếu độ cao.Với quan họ đài thì có nhạc đệm theo và hát với tốc đọ nhanh hơn mà nsnd thúy hường kịp áp dụng 4 yếu tố quan họ thì quả đáng là chất giọng hiếm có như các cụ nghệ nhân nói.Còn quan họ cổ thì hát với tốc độ chậm rãi nên khi hát độ nẩy sẽ dễ hơn.Em cũng hay hát cùng các nghệ nhân và cũng có 1 kết luận như sau:hát quan họ hay thì quan trọng nhất là cần có độ nẩy hạt tốt và hơi phải khỏe.Khi hát mà giọng ta khô thì độ nẩy sẽ kém và ngân nga nhấn nhá sẽ khó hơn nhiều nên trước khi hát hãy làm 1 ngụm nước.Mọi người ko tin thì cứ thử mà xem và cũng có nhiều liền chị lạm dụng yếu tố nẩy hạt vào câu hát nhiều quá làm cho bài mất hay.Nảy hạt thì có từng lúc,nhất là ở chất nền:í i,í a,và đôi khi cũng nẩy ở vài từ trong câu hát.tỉ dụ như ở câu nào có từ kép:iiiiii,aaaa,..ta khó hát từng chữ i,từng chữ a nên phải dùng độ nẩy để hát cho hết được i,a đó.chứ hát mà có quá nhiều độ nẩy thì lại sang hát ca trù đâm ra làm người nghe thêm sốt ruột.Em đc truyền dậy từ nghệ nhân ngô thị nhi làng diềm nên em đc nghe cụ nói nhiều và đúc kết cho mình khi cất tiếng hát.À quên,khi hát cũng cần phải truyền đc tình cảm tâm trạng tốt của mình vào câu hát nữa thì mới hay được.Tốt nhất là hãy bắt trước nsnd thúy hường mà hát.giá mà tất cả loàn điệu quan họ cổ hay mới đều do nsnd thúy hường hát thì hay biết mấy.Nếu đc thì em xin đầu tư 300 triệu….hihi

  2. Vũ Tuấn Anh viết:

    Nghe mọi người thảo luận về quan họ hay quá nên mình cũng muốn góp vài lời.Mình hiện sống ở tp bắc ninh và đang học lớp 11,mình cũng rất là yêu tiếng hát quan họ vì bà nội mình cũng là 1 nghệ nhân nên mình được ngấm quan họ từ bé.Mình muốn học hát thì cũng không khó gì hiện tại thì mình mới biết hát 21 làn điệu cổ và quan họ mới thì hát được khá là nhiều bài.Ngoài việc nghe bà nội dạy hát thì mình còn nghe thêm tiếng hát của một số nghệ sĩ lừng danh nữa như NSND Thúy Hường,NSUT Thúy Cải,NSUT Quang Vinh,NSUT Quý Tráng,ns Quý Thăng….vì nghe của các cụ thì hơi khó nhận giai điệu nên phải tham khảo của nghệ sĩ hiện đại.Nói tới Quan họ thì người ta luôn nhớ tới bộ áo năm thân của liền chị, vấn khăn mỏ quạ,như mình để ý thì chỉ có quan họ thì mới vấn được khăn mỏ quạ và kèm theo chiếc nón thúng quai thao cùng bộ xà tích.Theo bà nội mình nói thì giọng quan họ hay là phải khỏe,rành mạch rõ chữ,hơi phải dài và phải biết nhấn nhá ngân nga cho đủ chớ có cộc lốc mà để người nghe hụt hẫng,cũng chớ nên hát quá dề già làm người nghe sốt ruột.Yếu tố Vang-rền-nền-nảy là quyết định cái hay cho quan họ,mất các yếu tố này thì không còn là quan họ nữa.Mình nhớ năm 2004 có 1 nghệ sĩ đã tới nhà mình sưu tầm thêm các làn điệu quan họ cổ từ bà nội mình đó chính là 1 liền chị rất nổi tiếng trong giới quan họ:nsnd thúy hường.Bà nội mình thuộc lòng hơn 200 làn điệu,người ta nói già thì lẫn cẫn hay quên nhưng các nghệ nhân quan họ thì ko vậy,có cụ hơn 100 tuổi mà vẫn nhớ như in.Có thể nói quan họ với đời sống là rất quan trọng với người bắc ninh.Hiện nay có đủ mọi loại nhạc mà thanh niên yêu thích và theo đuổi,quan họ thì chỉ có người bắc ninh mới hát và theo đuổi được.Còn người tỉnh khác thì cũng có thể hát được nhưng không có chất nẩy hạt và hát không rền.Năm 2011 em có sang bên Đức cùng với mẹ thật may là vừa dịp đoàn quan họ sang biểu diễn đã thế lại còn có cả nsnd thúy hường mới hay chứ,nsnd thúy hường có dắt theo 1 người ko biết là con gái hay con nuôi nhìn rất xinh tên là Khánh Hạ và cũng sinh năm 95, bạn ý hát cũng rất là hay mặc dù không phải là người bắc ninh chính cống hát có độ nẩy hạt rất cao rất hay và ngân nga nhấn nhá cũng dài.Mình quên ko xin số điện thoại của bạn ý ko biết Khánh Hạ có vào trang này không và mọi người nếu ai biết thì cho mình xin sdt của bạn ý nhé.Mình rất tự hào khi là con của bắc ninh là cháu của quan họ,hi vọng trên đất việt nam có thật nhiều câu lạc bộ của người bắc ninh xa quê để truyền bá quan họ……………………………………………………………

  3. nguyễn văn hải viết:

    hôm nay mình được nói chuyện cùng bác thăng qua điện thoại mà thấy như là bác cháu ruột với nhau,mình vốn rất là yêu quan họ và cũng được nghe bác thăng chỉ bảo tận tinh nơi học.Mình sẽ theo gót các cụ nghệ nhân mà đi theo lối quan họ cổ rồi đến quan họ lời mới.Mình lớn lên cũng sẽ học tập bác quý thăng,sẽ đem tiếng át quan họ bắc ninh đi đến những nơi chưa có tiếng hát quan họ vang lên…………..giá mà các nghệ sĩ nổi tiếng khác mà cũng hiền lành,nhiệt tình như bác quý thăng thì sẽ có rất nhiều người theo đấy ạk!

    • hoàng khánh hạ viết:

      anh hải thuộc được nhiều chưa?em thuộc được 20 làn điệu quan họ cổ rùi đấy do cụ Bàn dạy nha,lần này về nước em sẽ đi thăm lại các cụ và cất tiếng hát để các cụ sàng lọc lại.hì.em sẽ mang tiếng hát quan họ sang đức để biểu diễn lối chơi quan họ…

  4. từ sơn viết:

    Cảm ơn các bạn đã quan tâm đến quan họ của Kinh bắc. Trước hết xin nói đến “Vang” là do trời phú cho giọng hát. “Rền” : Quan họ xưa hát kg có nhạc đệm mà chỉ hai người nam hoặc Nữ hát với nhau. Hai giọng hát mà người nghe như một được gọi là rền. ‘Nền” Trang phục của người quan họ phải ” nền nã” ,kín đáo dễ nhin… . “Nẩy ” thì các bạn đã biết. Khi hát nẩy hạt chỉ nẩy khi ngân, khi đồng âm. Muốn nẩy thì phải chuyền tất cả về âm “h” ví dụ : ư thành hư. “ơ” thành hơ. “a” thành ha.
    Chúc các bạn thành công trong con đường âm nhạc và đặc biệt là dân ca Quan họ

Thảo luận

CLB quan họ Mười Nhớ Tp Hồ Chí Minh.
Địa chỉ: Số nhà 15, Đường 28 - Phường 6 - Quận Gò Vấp - TP.HCM.
Điện thoại: 083.9848.502 / E-mail: quanhomuoinho@gmail.com.
Liên hệ biểu diễn: Nghệ sỹ Quý Thăng: 0983.260.352 / Nghệ sỹ Thu Hà: 0909.20.5778.